Cái bẫy của bảng thành tích đẹp: võ thuật Việt Nam cần một cây thước đúng

Một buổi tối ở sàn tập nhỏ ngoại ô

Tôi ngồi nghe hai người cãi nhau về một võ sĩ trẻ. Người thứ nhất giơ điện thoại lên: chín trận, tám thắng, sáu knock-out, giọng chắc như đinh đóng cột, nhìn là biết hàng thật. Người thứ hai cười khẩy: bảng đó vô nghĩa, toàn đánh với người mới tập. Cả hai đều đúng một phần. Nhưng cả hai cùng bỏ qua câu hỏi phải hỏi trước tiên: đây là môn gì, thể thức gì, và người ta đang đo cái gì.

Tôi không vội. Tôi lấy giấy, ghi ba dòng. Một, thể thức. Hai, chất lượng đối thủ. Ba, điều kiện thi đấu. Ba dòng đó, với tôi, quan trọng hơn mọi lời khen. Con số không nói dối; nó chỉ chờ ta đọc đúng.

Bối cảnh

Việt Nam đang sống trong một giai đoạn võ thuật sôi động chưa từng có trong hơn hai thập niên. Quyền Anh chuyên nghiệp có giải trong nước và có những cái tên ra đấu trường khu vực, trong đó Trần Văn Thảo là ví dụ cho một thế hệ võ sĩ đã bước qua ranh giới tập luyện để bước vào đấu thật. Muay Thái và kickboxing mọc phòng tập ở gần như mọi tỉnh thành. MMA hình thành một giải nội địa trong vài năm trở lại đây, gom được lượng khán giả trẻ đáng kể. Song song đó, các môn võ cổ truyền vẫn duy trì hội thi, liên hoan và những kỳ biểu diễn có đông người tới xem.

Sự sôi động đó có một mặt trái. Khi thị trường lớn nhanh hơn hệ thống thông tin, người ta bắt đầu đọc võ thuật bằng cảm giác. Một đoạn clip dài mười lăm giây thành bằng chứng. Một bảng thành tích đẹp thành lời hứa. Một trận thắng trước đối thủ yếu thành tài năng trẻ đang lên.

Vấn đề không nằm ở chỗ khán giả thích hư cấu. Vấn đề nằm ở chỗ có quá ít người làm bước đầu tiên và cũng là bước hay bị bỏ qua nhất của mọi phân tích: phân loại. Bóng đá không vội; người viết cũng vậy. Võ thuật cũng thế.

Phân tích

Hãy bắt đầu từ chỗ dễ nhầm nhất: không phải mọi thứ được gọi là võ thuật đều đo bằng thắng và thua. Có ba nhóm khác nhau về bản chất, và mỗi nhóm cần một cây thước riêng.

Nhóm thứ nhất là thể thao đối kháng hiện đại: MMA, quyền Anh, kickboxing, Muay Thái, vật. Ở đây, thắng thua, tỷ lệ kết thúc sớm, số đòn trúng mỗi phút, tỷ lệ vật thành công, tỷ lệ chống vật là những thước đo hợp lệ. Kết quả là thật, và nó có thể kiểm chứng.

Nhóm thứ hai là quyền thuật biểu diễn, tức bài quyền. Ở đây, khái niệm hạ knock-out không tồn tại. Người ta chấm điểm theo độ khó của động tác và chất lượng biểu diễn. Áp một bảng thành tích thắng thua lên một người tập quyền thuật là sai từ gốc, giống như lấy số bàn thắng của một cầu thủ để chấm điểm một vận động viên thể dục dụng cụ.

Nhóm thứ ba là dạng lai, điển hình là tán thủ: vừa có đối kháng, vừa có luật riêng, vừa mang di sản của võ cổ truyền. Nó đòi hỏi cả hai loại dữ liệu cùng lúc.

Phân loại sai nhóm là lỗi nghiêm trọng nhất, vì nó tạo ra kết luận sai một cách có hệ thống chứ không phải sai lẻ tẻ. Một lỗi nhỏ thì có thể sửa. Một lỗi có hệ thống thì lặp lại, lan ra, và cuối cùng biến thành định kiến.

Giả sử ta đã phân loại đúng và đang nói về nhóm thứ nhất. Lúc đó, câu hỏi đầu tiên không phải là người này thắng bao nhiêu trận, mà là người này thắng ai. Đây là chỗ khái niệm làm dày thành tích xuất hiện. Một võ sĩ có thể được xây dựng bằng cách ghép toàn đối thủ yếu để bảng thành tích đẹp dần trước khi bước vào trận thật. Nhìn con số, ta thấy mười thắng. Nhìn chất lượng đối thủ, ta thấy một bảng chưa từng được kiểm tra lần nào.

Với tôi, kiểm tra chất lượng đối thủ là bước rẻ nhất và hiệu quả nhất trong mọi cuộc phân tích. Nó không cần công nghệ. Nó chỉ cần thời gian và sự kiên nhẫn đọc tên.

Bước tiếp theo là các chỉ số đòn đánh. Số đòn trúng mỗi phút cho biết khả năng tấn công; số đòn nhận mỗi phút cho biết sức chịu đựng và chất lượng phòng thủ. Nhưng tôi luôn nhắc một điều: các chỉ số này chỉ có nghĩa khi đặt cạnh chất lượng đối thủ. Một võ sĩ đánh nhanh trước đối thủ yếu sẽ có chỉ số tấn công đẹp hơn một võ sĩ đánh chậm trước đối thủ mạnh. Đó là lý do tần suất là thứ khán giả bỏ qua, nhưng huấn luyện viên thì không.

Rồi đến luật chấm điểm. Hệ thống mười điểm, đánh giá từng hiệp, người thắng được mười, người thua được chín hoặc ít hơn, là nền tảng ở phần lớn các giải chuyên nghiệp. Nghe đơn giản, nhưng chính nó tạo ra một loại sai lệch rất tinh vi. Một võ sĩ có thể thắng hiệp đầu cách biệt rồi thua sát nút ba hiệp sau, và ra về với thất bại. Con số trên bảng không sai. Cách ta đọc con số mới là sai.

Đến đây tôi phải nói về thứ mà truyền thông yêu thích nhất vì nó dễ kể, và cũng là thứ nguy hiểm nhất: cắt cân.

Cắt cân là việc giảm cân nhanh trước trận, thường bằng cách mất nước, để đạt hạng cân quy định. Về mặt y học, đây là vùng rủi ro cao nhất của môn thể thao này. Mất nước nghiêm trọng có thể dẫn tới tổn thương thận, tiêu cơ vân, tức tình trạng cơ bị phá hủy và giải phóng chất vào máu, và trong trường hợp xấu nhất là sụp ngay tại bàn cân. Một võ sĩ gục ở bàn cân thì không cần đối thủ nào đánh ngã.

Vì thế, khi đọc một trận sắp diễn ra, dữ liệu tôi muốn thấy trước tiên không phải bảng thành tích, mà là cân nặng thường ngày, cân nặng lúc cân, và lịch sử những lần hụt cân. Ba dữ kiện đó nói nhiều hơn mọi lời tuyên bố trước trận.

Tương tự với chấn thương. Lịch sử chấn thương, các chu kỳ nghỉ dài, và các án treo y tế do ban tổ chức áp đặt là những con số có thể tra cứu. Chúng cho biết cơ thể võ sĩ đã đi qua bao nhiêu dặm. Tuổi thọ sự nghiệp không đo bằng tuổi, mà đo bằng số trận và số đòn vào đầu đã tích lũy.

Ở đây tôi buộc phải nhắc tới sức khỏe não bộ. Số đòn vào đầu tích lũy, số lần bị knock-out, lịch sử chấn động và khoảng cách trở lại sàn, khối lượng tập đối luyện, đó là bốn biến số mà bất cứ ai phân tích nghiêm túc đều phải ghi lại. Tổn thương não tích lũy do va chạm đầu là một bệnh thoái hóa, và nó không hiện ra trên bảng thành tích. Nó hiện ra sau đó nhiều năm.

Cách tôi làm việc không có gì đặc biệt. Tôi xem băng ba lần. Lần đầu để biết chuyện gì đã xảy ra. Lần thứ hai để đếm. Lần thứ ba để tìm cái mình đã bỏ lỡ ở hai lần trước, và gần như lần nào cũng có. Một mẫu chuyển động lặp lại ở một hiệp nhất định, một cách đứng tấn, một quãng thời gian mà võ sĩ bắt đầu hạ tay thấp hơn. Ba ngày xem lại băng, rồi một chi tiết tự lộ ra.

Vậy còn tiền, thứ mà mọi cuộc nói chuyện về võ thuật chuyên nghiệp rốt cuộc đều dẫn tới? Ở đây có vài mốc so sánh đáng nhớ, và tôi nêu chúng như những mốc tham chiếu chung của ngành, không gán cho một trường hợp cụ thể nào. Ở các giải MMA lớn, tỷ lệ doanh thu chia cho võ sĩ thường nằm ở mức cao của thanh thiếu niên tới khoảng hai mươi phần trăm. Ở các tay đấm quyền Anh hàng đầu, con số đó có thể vượt năm mươi phần trăm. Các giải thể thao đồng đội lớn xoay quanh mức năm mươi phần trăm. Khoảng cách đó không phải chi tiết vụn. Nó là cấu trúc.

Và dưới đáy cấu trúc đó là con số ít được nhắc: những trận mở màn có mức tiền thường chỉ vài nghìn tới khoảng hai mươi nghìn đô, trong khi chi phí tập luyện, dinh dưỡng, y tế và đi lại do chính võ sĩ gánh. Đó là lý do nhiều người ở tầng thấp phải làm thêm. Một võ sĩ không sống được bằng nghề thì khó lòng tập trung toàn thời gian, và điều đó quay lại ảnh hưởng chất lượng chuyên môn.

Về doanh thu sự kiện, người ta thường xếp hạng theo mức mua vé xem theo lượt. Một sự kiện bùng nổ có thể vượt một triệu lượt mua. Một sự kiện vững thì rơi vào khoảng ba trăm tới bảy trăm nghìn. Một sự kiện yếu thì dưới hai trăm nghìn. Đây là thang thô, nhưng nó giúp đặt một con số vào đúng chỗ của nó.

Trong giai đoạn ký hợp đồng và đàm phán lại, thứ mà giới võ thuật gọi là kỳ chuyển nhượng của mình, tiếng ồn còn lớn hơn cả trong trận. Mỗi ngày có một tin. Mỗi tin có một nguồn giấu tên. Cách duy nhất để lọc là xếp hạng tin theo bằng chứng: có văn bản chưa, có con số chưa, có bên thứ hai xác nhận chưa. Tin không có bằng chứng thì chưa được bước vào bài.

Cuối cùng là quan hệ giữa võ sĩ và tổ chức. Đây là nơi phần lớn thay đổi thật sự diễn ra, và cũng là nơi khán giả hiểu sai nhiều nhất. Ai được trao suất tranh đai, vì sao một danh hiệu tạm thời được lập ra, ai được ưu tiên trong hàng chờ, đó không phải chuyện tài năng thuần túy. Đó là đàm phán. Trong môn này, hợp đồng độc quyền, sự phân mảnh danh hiệu giữa nhiều tổ chức, và các trận siêu kinh điển liên tổ chức là ba cơ chế định hình sự nghiệp cả một thế hệ võ sĩ.

Và có một điều về kiểm tra doping mà tôi muốn nói rõ, vì nó hay bị hiểu sai. Việc một võ sĩ không có án doping không đồng nghĩa với việc người đó sạch. Không có kết quả dương tính chỉ có nghĩa là không có kết quả dương tính. Đó là một kết quả rỗng, và một kết quả rỗng không bao giờ được đọc thành một sự xác nhận.

Góc nhìn ngược

Đến đây là chỗ tôi phải nói điều ngược với số đông.

Khi một nền võ thuật mới nổi, câu chuyện được kể nhiều nhất là câu chuyện về tinh thần, về đam mê, về ý chí, về những con người vượt khó. Những câu chuyện đó có thật, và tôi không phủ nhận chúng. Nhưng chúng thường che mất một sự thật cấu trúc: phần lớn các nền võ thuật mới nổi đứng trên một hệ thống y tế mỏng, một hệ thống lương thấp, và một hệ thống quản lý chưa hoàn chỉnh.

Người ngoài nhìn vào thấy những trận đấu hay. Người trong cuộc nhìn vào thấy hóa đơn.

Có một hiểu lầm thứ hai, tinh vi hơn. Nhiều người tin rằng một nền võ thuật cứ phát triển là tự động tốt lên. Không hẳn. Một thị trường lớn nhanh mà thiếu cơ chế kiểm chứng sẽ tạo ra nhiều ngôi sao giấy hơn là nhiều võ sĩ thật. Khi không ai kiểm tra chất lượng đối thủ, phần thưởng lớn nhất thuộc về người kể chuyện hay nhất, không phải người đánh tốt nhất.

Và hiểu lầm thứ ba, cũ kỹ nhưng vẫn phổ biến: nhầm lẫn giữa các nhóm môn. Ở nhiều hội thi võ cổ truyền trong nước, tôi từng nghe người ta bàn về một người tập quyền thuật bằng ngôn ngữ của một tay đấm tự do, rằng người đó chưa từng hạ được ai. Câu đó vô nghĩa, vì bộ môn ấy không được thiết kế để hạ ai. Đánh giá một vận động viên bằng thước đo của một môn khác là cách nhanh nhất để vừa sai, vừa bất công.

Khi khán đài trống, võ đài bắt đầu kể chuyện thật. Không có tiếng hò reo, người ta còn lại với đúng những gì mình đã chuẩn bị. Và phần lớn những gì được chuẩn bị thật sự không nằm trên bảng thành tích.

Điểm lại

Bài viết tiếp theo của tôi sẽ không bắt đầu bằng một bảng thành tích. Nó sẽ bắt đầu bằng ba dòng trên một tờ giấy: thể thức, chất lượng đối thủ, điều kiện thi đấu. Tôi chọn tin băng quay, vì băng quay không có cảm xúc.

Câu hỏi tôi để lại không phải là ai giỏi nhất. Câu hỏi là: trong một nền võ thuật đang lớn lên mỗi ngày, ai sẽ là người đầu tiên từ chối một con số đẹp, chỉ vì nó không kiểm chứng được?