Việt Nam thua Indonesia 0-3 tại Asiad 20: Ba set, bốn mắt xích đứt gãy

Trận đấu được lùi lại ba mươi phút. Không phải vì trọng tài, không phải vì hai đội cần thêm thời gian khởi động, mà vì chiếc xe buýt chở đội tuyển bóng chuyền nữ Việt Nam không đến. Giờ khởi hành dự kiến là 10 giờ 10 phút. Quá 11 giờ, sân vẫn trống chỗ đứng của họ. Ban tổ chức quyết định đẩy giờ bóng lăn về sau nửa tiếng. Khi tiếng còi khai cuộc vang lên, tỉ số cuối cùng của trận đấu là 20-25, 21-25, 18-25 - Indonesia thắng 3-0.

Tôi ngồi trước màn hình với bảng theo dõi gần như trống. Không có tỉ lệ đập bóng thành công. Không có số lần chắn bóng. Không có tỉ lệ chuyền một chạm hoàn hảo. Không có tỉ lệ cứu bóng. Chỉ có ba con số set. Với một người làm dữ liệu như tôi, đó là một trận đấu gần như không thể đọc được - và chính vì thế mà nó đáng để đọc kỹ hơn.

Để hiểu trận thua này nằm ở đâu trong bức tranh lớn, cần đặt nó vào đúng nhánh đấu. Việt Nam vào vòng phân loại hạng 5-8 sau khi thua Trung Quốc ở tứ kết. Indonesia cũng vào nhánh này sau khi thua Thái Lan 0-3. Đội thắng giành quyền vào trận tranh hạng 5. Đội thua rơi xuống nhánh tranh hạng 7-8. Toàn bộ phần còn lại của giải đấu Việt Nam, vì thế, chỉ còn một trận mang tính thủ tục.

Đây không phải lần đầu Việt Nam thua Indonesia. Tại kỳ SEA V-Cup gần nhất, Việt Nam được đánh giá cao hơn, dẫn trước hai set, rồi thua ngược 2-3. Cú trượt đó và cú trượt hôm nay xếp cạnh nhau, chúng vẽ nên một đường nét khá rõ: vấn đề nằm ở khả năng giữ nhịp trong những thời điểm quyết định, chứ chưa hẳn nằm ở khoảng cách trình độ.

Bối cảnh hậu trường cũng cần được ghi lại đầy đủ. Sân thi đấu của trận này khác với các trận trước của Việt Nam. Thời gian di chuyển từ khách sạn đến nhà thi đấu được dự tính ít nhất một giờ. Xe đáng lẽ khởi hành lúc 10 giờ 10 phút, nhưng đến sau 11 giờ vẫn chưa xuất hiện. Đội phải thay đổi toàn bộ kế hoạch khởi động và chuẩn bị trận đấu. Đó là những dữ kiện. Phần còn lại là điều tôi phải tự suy luận, và tôi muốn nói rõ ranh giới đó ngay từ đây.

Trên phương diện kỹ thuật, tôi không có đủ dữ liệu để phán xét hệ thống chiến thuật của Việt Nam. Nhưng tôi có đủ để nói về chuỗi vận hành. Bóng chuyền đỉnh cao vận hành theo một chuỗi ba mắt xích: chuyền một chạm - chuyền hai - tấn công. Khi mắt xích đầu tiên lung lay, hai mắt xích sau tự động suy yếu. Không có bước một ổn định, chuyền hai buộc phải chạy. Khi chuyền hai buộc phải chạy, mọi pha tấn công nhanh đều biến thành những cú đập bóng ngoài hệ thống - chậm hơn, dễ đoán hơn, và dễ bị chắn hơn.

Theo mô tả từ hiện trường, Việt Nam yếu ở đúng bốn điểm: bước một, chuyền hai, chắn bóng, và tấn công. Bốn điểm này không nằm rời rạc. Chúng là bốn mắt của cùng một chuỗi. Bước một hỏng kéo chuyền hai hỏng. Chuyền hai hỏng kéo tấn công hỏng. Tấn công hỏng để lộ chắn bóng hỏng khi đội buộc phải phòng ngự nhiều hơn. Chuỗi chuyền một chạm của Việt Nam đứt gãy, và khi mắt xích đầu tiên rơi xuống, cả bộ máy tấn công nhanh đi kèm theo đó.

Ba set đấu để lại ba con số: 20, 21, 18. Tổng cộng là 59-75. Chênh lệch -5, -4, -7. Trung bình -5,33 mỗi set. Con số 20 và 21 cho thấy Việt Nam vẫn bám trụ trong hai set đầu. Ở mức điểm như vậy, khác biệt nằm ở những điểm số quyết định cuối set - những điểm mà một pha chuyền một chạm tốt hoặc một quyết định chắn bóng sắc bén có thể đảo chiều. Con số 18 ở set thứ ba mới là tín hiệu đáng lo nhất, bởi nó cho thấy đội đã rơi khỏi ngưỡng cạnh tranh. Rơi từ 20-21 xuống 18 không phải là sụp đổ thể lực thuần túy. Nó giống như sự rời rã của niềm tin hơn.

Tôi muốn dành một chút để nói về điều tôi không đo được. Trong phân tích bóng chuyền chuyên nghiệp, người ta thường dùng các chỉ số áp lực để lượng hóa sức ép. Ở đây tôi không có gì tương đương. Tôi không có số liệu về đỡ phát bóng, không có tỉ lệ phát bóng ăn điểm, không có phân bố set của chuyền hai. Điều đó có nghĩa là mọi kết luận kỹ thuật của tôi đều phải đi kèm một dấu hỏi về độ chắc chắn.

Nhưng có một điều tôi khá chắc. Indonesia không chơi quá xuất sắc. Chính mô tả từ hiện trường nói rằng ở cả ba set, Indonesia không thể hiện gì đặc biệt. Vậy thì vấn đề nằm ở phía Việt Nam. Khi đối thủ không chơi trên cơ mà vẫn thắng 3-0, khoảng cách không nằm ở kỹ thuật đỉnh cao, mà nằm ở mức độ ổn định.

Hãy nhìn vào con số 30 phút. Với một đội bóng phụ thuộc vào nhịp điệu - như bất kỳ đội bóng chuyền nào chơi lối tấn công nhanh biến hóa - 30 phút bị đẩy lùi không chỉ là 30 phút. Nó là sự xáo trộn trong chuỗi khởi động. Nó là khoảng trống tâm lý chờ đợi. Nó là cú nhảy nhịp mà cơ thể và đầu óc buộc phải làm lại. Với đội bóng chơi theo kiểu dựa vào sức mạnh cá nhân, ảnh hưởng sẽ nhẹ hơn. Với đội bóng phụ thuộc vào đồng bộ, nó đánh trúng điểm yếu nhất.

Tôi từng viết về nguyên tắc đếm nhịp trong bóng chuyền. Mỗi pha bóng là một chuỗi thời gian ngắn: phát bóng, bước một, chuyền hai, quyết định tấn công. Chỉ cần một mắt xích lệch nhịp, cả chuỗi đổ. Đẩy lùi trận đấu 30 phút là đẩy lùi cả một buổi đồng bộ. Và đội nào dựa vào đồng bộ thì phải trả giá đắt hơn.

Giờ đến phần tôi muốn nói thẳng. Có một cách kể chuyện rất hấp dẫn: chiếc xe buýt không đến, và Việt Nam mất trận vì thế. Tôi hiểu sức hút của nó. Nó cho ta một thủ phạm rõ ràng, một nguyên nhân bên ngoài, một cái cớ để không phải nhìn vào bên trong.

Nhưng dữ liệu không ủng hộ kết luận đơn giản đó. Sự kiện lùi giờ là thật. Việc nó gây rối loạn kế hoạch khởi động là thật. Theo báo cáo, nó cũng gây vấn đề tâm lý cho các vận động viên. Nhưng mối tương quan giữa sự cố và trận thua không tự động trở thành quan hệ nhân quả. Muốn chứng minh nhân quả, tôi cần biết: nếu không có sự cố, liệu chuỗi bước một - chuyền hai - tấn công có khác đi không? Và tôi không biết. Không ai biết.

Điều dữ liệu cho phép tôi nói nhiều hơn là: những điểm yếu của Việt Nam - bước một, chuyền hai, chắn bóng, tấn công - đã tồn tại trước khi chiếc xe buýt trễ. Sự cố hậu cần không tạo ra chúng. Nó chỉ làm chúng lộ rõ hơn, nhanh hơn, đau hơn.

Và còn một điều nữa. Ở cả ba set, theo mô tả, Indonesia không chơi xuất sắc. Điều đó có nghĩa là nếu Việt Nam chơi đúng phong độ, trận đấu rất có thể đã khác. Nhưng "chơi đúng phong độ" không phải là một sự thật hiển nhiên. Nó là một giả định. Và một nền bóng chuyền muốn tiến lên thì phải xây dựng khả năng chơi đúng phong độ ngay cả khi chiếc xe buýt không đến.

Đây là điểm mù ít được nói tới: vấn đề của Việt Nam không hẳn là thiếu tài năng, mà là thiếu biên độ an toàn. Khoảng cách giữa phong độ tốt nhất và phong độ tệ nhất của đội này quá rộng. Khi mọi thứ thuận lợi, họ dẫn Indonesia 2-0. Khi một biến số nhỏ xuất hiện, họ thua 0-3. Biên độ đó là thứ không nằm trong bảng điểm nhưng lại nằm trong chính kết quả.

Vậy nên câu hỏi tôi mang theo rời khỏi trận đấu này không phải là chiếc xe buýt có phải nguyên nhân không. Câu hỏi là: nếu hậu cần của một kỳ đại hội có thể làm lệch đi một trận đấu, thì đội bóng này đang được xây dựng trên nền móng nào?

Tôi không có bảng số để trả lời. Bảng của tôi vẫn trống ở quá nhiều ô. Nhưng dữ liệu của tôi đang nghiêng về một hướng: khoảng cách giữa Việt Nam và nhóm trên của châu Á không nằm ở một cú đập bóng hay một pha chắn bóng lẻ, mà nằm ở hệ thống dự phòng. Một đội mạnh phải có phương án B cho ngày xe buýt không đến.

Và có lẽ đó là câu hỏi tôi muốn đặt lên bàn trà cho những người làm chuyên môn: đâu là biên độ an toàn của bóng chuyền nữ Việt Nam? Trả lời được câu hỏi ấy, chúng ta mới biết mình đang đứng ở đâu trong bức tranh châu Á.