Phòng tập không có bảng điểm: võ thuật Việt và cái bẫy phân tích bằng dữ liệu rỗng

6 giờ sáng ở một võ đường cuối con hẻm trên đường Phú Lợi, Thủ Dầu Một, thứ âm thanh duy nhất đáng tin là tiếng thở. Không bảng điểm, không camera phân tích chuyển động, không phần mềm đo lực đấm. Chỉ ba mươi học trò đứng tấn và một người thầy hơn sáu mươi tuổi đi vòng quanh, đặt tay lên lưng từng đứa để chỉnh nhịp thở. Ông không đếm cú đá. Ông nghe hơi thở. Có lần ông bảo tôi: "Đứa nào thở sai, ba tháng nữa sẽ tự đánh vào mặt mình." Tôi ghi câu đó vào sổ, ngay cạnh một tệp dữ liệu mà nhóm phân tích gửi cho tôi tuần trước: ba trăm dòng về các trận võ thuật, nhưng không một ô nào có ngày thi đấu, không một dòng nào có tên người. Một cái khung rỗng, đúng nghĩa đen.

Tôi nhận tệp đó vào đúng tuần cả nước đang nói về võ thuật. SEA Games 31 trên sân nhà, đội Vovinam Việt Nam gặt một loạt huy chương vàng. LION Championship - giải MMA chuyên nghiệp trong nước - vừa tổ chức một đêm thi đấu ở TP.HCM với hàng nghìn khán giả. Boxing nữ Việt Nam có mặt ở đấu trường châu lục. Kickboxing, Muay, grappling, tất cả đều đang mọc lên như nấm sau mưa. Mỗi sự kiện kéo theo một lớp người mới: nhà phân tích dữ liệu, chuyên gia chỉ số, những người chưa từng đứng trong phòng tập nhưng sẵn sàng kết luận về một võ sĩ qua ba cột số.

Nghề của tôi là theo chân. Tôi đến phòng tập, ngồi ở góc, nghe tiếng thầy chửi học trò, ngửi mùi dầu nóng, xem một cô gái tập đá xoay đến rách da chân. Rồi tôi mới mở máy. Trong mười một năm quan sát ngành, tôi học được một điều đơn giản: dữ liệu võ thuật Việt Nam đang thiếu nghiêm trọng ở khâu gốc - khâu con người. Không phải thiếu số. Thiếu chú thích cho số.

Lấy ví dụ một trận ở LION Championship. Bảng thống kê cho tôi biết võ sĩ A tung hai trăm cú đấm, trúng một trăm hai mươi. Nhưng nó không cho tôi biết A bị sốt từ tối hôm trước, rằng huấn luyện viên của A vừa mất cha, rằng A đã hạ cân bốn ký trong ba ngày và đứng trên bàn cân với môi tím. Cú đấm thứ một trăm hai mươi ấy trúng vào hiệp ba, khi A đã hết pin, là một cú đấm của bản năng chứ không phải của kế hoạch. Nếu chỉ đọc số, tôi sẽ viết rằng A thắng nhờ kỹ thuật tốt. Điều tôi biết được khi ngồi ở góc phòng là A thắng nhờ một thứ khác hẳn, thứ không có cột nào để nhập.

Tôi không phủ nhận dữ liệu. Tôi dùng nó mỗi ngày. Nhưng dữ liệu võ thuật chỉ có giá trị khi mỗi dòng số được neo vào một con người cụ thể, một thời điểm cụ thể, một không gian cụ thể; tách khỏi ba thứ đó, dữ liệu trở thành lời nói dối lịch sự. Một tệp không ngày, không tên, không nguồn, không phải là phân tích. Nó là một tờ giấy trắng để người ta viết lên đó bất cứ điều gì họ muốn.

Khi tờ giấy trắng ấy được đưa cho một cây bút vội, kết quả luôn giống nhau: một bản tin trôi chảy, tự tin, và sai. Tôi từng đọc một bài phân tích về một võ sĩ boxing trẻ, trong đó tác giả dùng ba chỉ số để khẳng định cậu ta "có nền tảng thể lực vượt trội". Tôi biết cậu ta. Tôi đã xem cậu ta đấm bao cát đến nôn ra nước. Nền tảng thể lực của cậu ta không vượt trội; nó vừa đủ, và được bù bằng một thứ khác - sự lì lợm học được từ người cha làm thợ hồ. Bài báo không sai về số. Nó sai về người.

Đây là lúc tôi phải nói điều mà nhiều đồng nghiệp ngại nói. Trong ngành võ thuật Việt Nam, có một niềm tin đang lan ra: ai nắm nhiều dữ liệu hơn, người đó đúng hơn. Niềm tin ấy tiện cho tòa soạn, tiện cho thuật toán, tiện cho những bài viết cần ra đều đặn mỗi ngày. Nó chỉ không tiện cho sự thật.

Tôi đã ngồi ở một cuộc họp biên tập, nơi một cây viết trẻ trình bày bảng số về các trận Muay Thái trong nước và đề xuất kết luận rằng võ sĩ miền Nam yếu thể lực hơn miền Bắc. Bảng số không sai. Nhưng nó được lấy từ mười hai trận, ở ba giải khác nhau, với ba bộ luật khác nhau, trong đó có hai trận võ sĩ miền Nam đánh khi chấn thương gối. Đưa mười hai trận như vậy vào một biểu đồ và gọi đó là xu hướng quốc gia, thì không phải phân tích. Đó là áp đặt.

Tôi nhớ đến một đêm thi đấu ở nhà thi đấu Phú Thọ. Đó là lần đầu tôi thấy khán đài MMA Việt Nam đông đến vậy. Người ta hò reo từng pha vật, từng cú siết cổ, và khi võ sĩ chủ nhà thua, cả khán đài im như tờ. Nhịp trống trên khán đài nào cũng chung một nhịp đập: tình yêu trò chơi. Cái im lặng sau trận ấy không có trong bất kỳ bảng thống kê nào, nhưng nó nói với tôi nhiều hơn cả mười trang số liệu.

Tôi từng làm một khảo sát nhỏ trong cộng đồng người hâm mộ võ thuật: nếu không thể tới nhà thi đấu, bạn muốn ai là võ sĩ hay nhất đêm nay? Hơn một nghìn hai trăm lượt bình chọn trong chín mươi phút. Những dòng bình luận ấy, đọc kỹ, là một bộ dữ liệu xã hội mà không phần mềm nào thu được. Người ta không chọn người thắng. Người ta chọn người khiến họ nhớ.

Điều tôi thấy bị hiểu lầm nhiều nhất ở võ thuật Việt Nam là vai trò của dữ liệu. Người ngoài nhìn vào và tưởng rằng môn võ nào càng nhiều số thì càng chuyên nghiệp. Họ nhập khẩu phần mềm, thuê chuyên gia, dựng bảng biểu, và tin rằng mình đã bắt kịp thế giới. Nhưng thế giới không đi trước Việt Nam bằng số. Họ đi trước bằng hệ thống ghi chép: mỗi trận đấu có người ngồi ghi, mỗi võ sĩ có hồ sơ sức khỏe, mỗi phòng tập có nhật ký huấn luyện. Dữ liệu của họ sống, vì có người chăm nó mỗi ngày. Dữ liệu của chúng ta phần lớn là xác chết - được tạo ra một lần, rồi bỏ đó.

Có một lý do kỹ thuật khiến dữ liệu võ thuật Việt Nam dễ rỗng. Môn võ khác bóng đá ở chỗ: một trận bóng có hai đội, một tỷ số, và hàng trăm chỉ số tự động. Một trận võ chỉ có hai người và một trọng tài, nhưng có hàng trăm quyết định nhỏ không ai ghi lại - võ sĩ đổi thế đứng, thay đổi nhịp thở, hạ thấp tay để mời đối thủ vào rồi phản đòn. Không có camera nào ghi được ý định. Chỉ có người ngồi đó mới thấy.

Tôi giữ thói quen đến phòng tập trước khi đến nhà thi đấu. Tôi muốn biết võ sĩ ăn gì, ngủ bao nhiêu, cười kiểu gì. Khi vào trận, những thứ đó giúp tôi đọc được cú đấm mà bảng số không đọc được. Người hâm mộ không cần tôi cho họ tiếng nói; họ cần tôi đứng về phía tiếng nói ấy. Và tiếng nói ấy thường không nằm ở dòng dữ liệu nào, mà nằm ở tiếng thở.

Có một tầng sâu hơn mà ít ai nói tới. Khi tiền vào võ thuật, cách người ta đo giá trị võ sĩ cũng đổi. Một giải đấu muốn bán vé thì cần ngôi sao, và ngôi sao cần câu chuyện. Câu chuyện bán được thì phải đơn giản, phải có số, phải có bảng xếp hạng. Thế là dữ liệu không còn là công cụ ghi chép; nó trở thành công cụ tiếp thị. Nhà tài trợ muốn thấy chỉ số tăng. Khán giả muốn thấy ngôi sao mới. Và ở giữa hai áp lực đó, người ta dễ dàng gán cho một võ sĩ trẻ cái mác "tài năng" trước khi cậu ta kịp học cách thở đúng.

Có lần một huấn luyện viên nói với tôi: "Đừng hỏi học trò tôi thắng hay thua. Hỏi nó hôm nay có dám nhìn thẳng vào mắt đối thủ không." Tôi mang câu đó vào bài viết, và bài viết ấy có lượng đọc cao hơn hẳn những bài chỉ đưa tỷ số. Khán giả không ngốc. Họ biết phân biệt một câu chuyện được sống và một bảng biểu được sao chép.

Tôi viết về những bản hợp đồng, nhưng thứ tôi săn tìm luôn là câu chuyện tình. Một võ sĩ ký hợp đồng với một giải đấu, con số trong bản hợp đồng chỉ kể được nửa câu chuyện. Nửa còn lại nằm ở việc cậu ta rời phòng tập cũ vì không đủ tiền trả tiền thuê nhà, ở việc người mẹ bán chiếc xe máy để cậu ta đi thi đấu tỉnh xa. Những điều đó không nhập được vào cột nào, nhưng chúng quyết định cậu ta sẽ đánh thế nào trong hiệp năm.

Ở Vovinam, tôi từng chứng kiến một đội tuyển tập bài quyền định danh cho SEA Games. Trên giấy, bài quyền có điểm kỹ thuật, điểm độ khó, điểm trình diễn. Nhưng khi cả đội đứng trên sàn, cái làm nên khác biệt là sự đồng nhất của hơi thở. Một người lệch nhịp, cả bài loang ra. Giám khảo có thể chấm điểm, nhưng không ai chấm được cái khoảnh khắc ba mươi con người cùng hít vào một lúc. Cái đó chỉ có ở người ngồi xem, và nó là thứ tôi mang về viết.

Mùa giải tới, LION Championship dự kiến mở rộng, Vovinam tiếp tục được đẩy mạnh ở đấu trường khu vực, và sẽ có thêm nhiều giải võ mới ra đời. Tôi sẽ vẫn đến phòng tập lúc 6 giờ sáng, vẫn ghi vào sổ những câu nói của các ông thầy, vẫn ngồi ở góc nhà thi đấu để nghe khán đài im lặng. Dữ liệu sẽ đến sau. Nếu nó đến mà có người, tôi sẽ dùng nó để viết cho đúng. Nếu nó đến mà rỗng, tôi sẽ để nó lại trên bàn, và đi tìm câu chuyện thật.