Muay mở màn Đại hội Thể thao toàn quốc 2026: Bảng hạng cân nói gì về đường ống vận động viên Việt Nam

Sáu giờ sáng 22 tháng 10 năm 2026, tôi đứng cách sàn đấu của nhà thi đấu thuộc Trung tâm Huấn luyện và Thi đấu Thể dục thể thao Thành phố Hồ Chí Minh chừng ba mét. Trên tay tôi là bản chương trình nội dung môn Muay của Đại hội Thể thao toàn quốc. Tờ giấy mỏng, in hai cột. Cột nam khép lại ở 63,5 kg. Cột nữ mở ra ở mức dưới 45 kg.

Tôi đã đọc bảng ấy nhiều lần trước khi bước vào nhà thi đấu, và lần nào mắt cũng dừng ở đúng hai chỗ đó. Một bên là cái trần bị hạ xuống, một bên là cái sàn bị đào sâu. Không ai trong ban tổ chức gọi hai chi tiết này là vấn đề, bởi chúng nằm gọn trong một bảng biểu mà người ta thường chỉ liếc qua để tra hạng của mình.

Tiếng còi đầu tiên do máy quay thổi, tôi nghe như cả thế giới đang nín thở. Ở đây, thứ khiến tôi nín thở không phải một pha quay chậm trong vòng cấm, mà là một tờ giấy đăng ký hạng cân dán trên tường hành lang.

Muay nằm ở vị trí mở màn giai đoạn thi đấu của Đại hội, khung 20 đến 30 tháng 10. Sở Văn hóa và Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh chủ trì về chủ trương và lễ nghi; Trung tâm Huấn luyện và Thi đấu Thể dục thể thao thành phố đảm nhận vận hành, gồm cả bố trí nhân viên y tế thể thao trực chuyên môn. Thể thức là loại trực tiếp. Mỗi trận ba hiệp, mỗi hiệp ba phút, nghỉ một phút giữa hiệp. Nội dung biểu diễn gồm Wai Kru kéo dài bốn đến năm phút và Mai Muay năm đến sáu phút, chấm theo kiểu mỗi vòng đạt 50 phần trăm thì đi tiếp. Võ sĩ được phép đăng ký cả nội dung đối kháng lẫn biểu diễn.

Có một chi tiết hành chính đáng để ý. Ngày bắt đầu thi đấu ghi 20 tháng 10, còn lễ khai mạc ghi 22 tháng 10 lúc 6 giờ sáng. Hai mốc lệch nhau, và trên thực tế nó thường có nghĩa những ngày đầu chỉ dùng cho đăng ký, cân ký và họp kỹ thuật. Người từng làm trọng tài quen với kiểu lệch này, nhưng nó cũng là dấu hiệu cho thấy chương trình chi tiết chưa được công bố đủ sớm để các đoàn lên kế hoạch tải trọng.

Về lịch sử, cấu trúc hạng cân này không hề tùy tiện. Các dải cân truyền thống của Muay tập trung trong khoảng 105 đến 147 pound, tức khoảng 47,6 đến 66,7 kg. Đặt trần nam ở 63,5 kg là nằm đúng vùng trọng tâm văn hóa của môn võ này. Đại hội không cắt hạng theo cảm tính; nó cắt theo nơi mà môn võ này thực sự có người tập.

Điều đầu tiên tôi muốn nói rõ: trần 63,5 kg ở nội dung nam không phải một lựa chọn thiết kế, mà là một tín hiệu về độ sâu của đường ống vận động viên hạng nặng trong nước. Một kỳ đại hội thể thao toàn quốc có động cơ tối đa hóa số nội dung, vì mỗi nội dung là một suất huy chương cho các đoàn. Việc dừng danh sách nam ở hạng bán trung nhẹ cho thấy hai khả năng, và cả hai đều chỉ về cùng một hướng. Hoặc không đủ số đăng ký đủ chất lượng ở các hạng trên, hoặc ban tổ chức chủ động dồn nguồn lực vào những hạng mà vận động viên Việt Nam có khả năng cạnh tranh khu vực. Cả hai cách đọc đều cho ra một kết luận: đường ống hạng nặng đang mỏng.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu trong nước của tôi, đây là mô-típ lặp lại nhiều năm. Các giải trong nước vẫn luôn đông ở vùng cân nhẹ và trung, thưa dần khi lên trên, và gần như trống ở vùng trên 70 kg. Tôi không thấy đây là vấn đề của riêng Muay; nó là vấn đề của cách các trung tâm huấn luyện tỉnh tuyển chọn và nuôi dưỡng vận động viên theo hạng cân có triển vọng huy chương.

Điểm bất thường thứ hai nằm ở phía nữ: bảy hạng, nhiều hơn nam một hạng, và có hạng dưới 45 kg. Ở các kỳ đại hội thể thao, chương trình nữ thường nhỏ hơn chương trình nam. Việc đảo ngược tỉ lệ này có hai cách đọc. Thứ nhất là chính sách chủ động bảo đảm cân bằng giới trong thiết kế nội dung. Thứ hai là số lượng đăng ký nữ thực sự dày hơn. Cả hai đều là tín hiệu tích cực cho phát triển phong trào, nhưng chỉ cách đọc thứ hai mới nói lên điều gì đó về chất lượng lực lượng.

Đây là chỗ tôi thấy rủi ro lớn nhất của cả chương trình: hạng dưới 45 kg ở nội dung nữ là hạng có nguy cơ cắt cân cao nhất, trong khi văn bản không công bố bất kỳ quy trình cân ký nào. Không có thời điểm cân, không có xét nghiệm nước, không có quy định tuổi tối thiểu. Các hạng dưới 45 kg nghiệp dư thường hút vận động viên tuổi thiếu niên và cuối cấp ba, nhóm có dung nạp mất nước kém hơn và nhạy cảm hơn với hậu quả nội tiết và mật độ xương của những lần siết cân lặp lại.

Thể thức loại trực tiếp tạo ra một vấn đề thứ ba, mang tính kỹ thuật. Nhà vô địch một bảng tám người chỉ đánh ba trận, tổng cộng chín hiệp thi đấu. Với một giải quốc gia, đây là mẫu quan sát quá nhỏ để bất kỳ ai ở các hệ thống chuyên nghiệp đánh giá một võ sĩ. Nó cũng có nghĩa chức vô địch phần lớn phụ thuộc vào bốc thăm và vào việc ai vào giải sung sức hơn, chứ không phụ thuộc vào khả năng chịu đựng qua nhiều trận.

Ở chiều ngược lại, chính thể thức này lại có lợi cho sức khỏe vận động viên. Người thua ở trận đầu chỉ tích lũy ba hiệp, không phải mười lăm hiệp như ở thể thức vòng tròn. Đó là một lợi ích có thật, dù không ai thiết kế ra nó vì mục đích y tế.

Còn một khoảng trống nữa. Văn bản chỉ quy định thời lượng và thể thức loại trực tiếp, không nêu luật clinch, không nêu việc có cho phép chỏ hay không, không nêu hệ thống tính điểm. Với một giải nghiệp dư trong khuôn khổ đại hội thể thao, việc hạn chế thời gian clinch và hạn chế chỏ là thông lệ nhằm giảm rách da đầu và chấn thương vùng mặt. Nhưng thông lệ không thay thế được văn bản. Trọng tài tại chỗ phải làm việc bằng một thứ khác: trí nhớ nghề nghiệp và quán tính của giải.

Vấn đề thứ tư là quy định cho phép một võ sĩ đăng ký cả nội dung đối kháng lẫn biểu diễn. Hai nội dung này đòi hai hồ sơ thể lực khác nhau hoàn toàn: đối kháng là công việc kỵ khí có va chạm, còn Wai Kru và Mai Muay là công việc hiếu khí mang tính biểu diễn kéo dài bốn đến sáu phút. Nếu lịch thi đấu chồng lên nhau, võ sĩ buộc phải thỏa hiệp ở một trong hai, hoặc cả hai. Văn bản không nêu bất kỳ quy định nghỉ tối thiểu nào giữa một trận đối kháng và một vòng biểu diễn.

Cũng cần nói về cách chấm nội dung biểu diễn: mỗi vòng đạt 50 phần trăm là đi tiếp. Cách tính này tạo ra một điểm gãy lớn về tính chủ quan ở từng vòng, tương tự cách mà điều khoản "lỗi rõ ràng và hiển nhiên" trong VAR tạo ra một khoảng mơ hồ rất rộng. Cùng một màn Wai Kru, hai giám khảo có thể cho hai kết quả khác nhau mà cả hai đều đứng vững về mặt quy chế.

Cuối cùng là điều kiện vật chất. Nhà thi đấu của một trung tâm huấn luyện và thi đấu không phải một đấu trường chuyên dụng cho võ thuật. Sức chứa khán giả bị giới hạn, hạ tầng truyền hình bị giới hạn, khả năng thương mại hóa gần như bằng không. Không có tầng bản quyền phát sóng, không có tiền thưởng, không có hợp đồng, không có thị trường cá cược hợp pháp trong nước. Đây là một sự kiện ngân sách nhà nước, ưu tiên huy chương, và mọi phân tích thương mại kiểu giải chuyên nghiệp đều không áp dụng được.

Số đông sẽ đòi mở thêm hạng nam trên 63,5 kg. Tôi cho rằng đó là đòi hỏi đúng nhưng sai thứ tự ưu tiên.

Việc thiếu một hạng 70 kg chỉ làm mất vài suất đăng ký và một vài tấm huy chương. Việc tồn tại một hạng dưới 45 kg nữ mà không công bố quy trình cân, không xét nghiệm nước, không quy định tuổi tối thiểu thì đặt một nhóm vận động viên trẻ vào vùng rủi ro sinh lý trong nhiều năm. Trong chín năm theo dõi các giải trong nước, tôi thấy khâu được kiểm soát chặt nhất luôn là giờ thi đấu, còn khâu lỏng nhất luôn là cân ký. Giờ thi đấu sai thì lộ ngay trên truyền hình. Cân ký sai thì không ai thấy, cho đến khi một vận động viên mười bảy tuổi ngất trong phòng thay đồ.

Tôi nhìn thấy điều không ai thấy, và phải sống chung với nó. Ở vai trò cầm còi, tôi từng đứng giữa hai võ sĩ mà một người đã siết bốn cân trong 24 giờ và run ở hiệp thứ hai. Không có quy định nào bị vi phạm đêm đó, vì đơn giản là không có quy định nào tồn tại để bị vi phạm.

Một điểm phản trực giác nữa: việc Muay được xếp mở màn giai đoạn thi đấu không hẳn là sự ghi nhận thuần túy dành cho môn võ này. Thành phố Hồ Chí Minh có hệ sinh thái phòng tập Muay dày nhất cả nước. Đặt môn này lên đầu chương trình giúp đoàn chủ nhà có đà huy chương sớm và có lợi thế khán giả nhà. Đó là chiến lược đăng cai bình thường, chỉ là ít khi được nói ra.

Khi nhìn vào cộng đồng, tôi nhớ những đêm ngồi trước màn hình cùng nhóm phân tích của mình. Năm nghìn thành viên, một màn hình cũ, và niềm tin được chia thành năm nghìn mảnh. Mỗi lần một quyết định khó hiểu được đưa ra, tôi lại nhận hàng trăm tin nhắn hỏi cùng một câu. Sự thiếu minh bạch về quy trình luôn tạo ra tranh cãi nhiều hơn bản thân quyết định.

Ba việc có thể làm ngay, không cần thêm ngân sách. Công bố thời điểm cân ký và áp dụng xét nghiệm nước cho toàn bộ hạng dưới 48 kg ở cả hai giới. Quy định khoảng nghỉ tối thiểu 24 giờ giữa một trận đối kháng và một vòng biểu diễn của cùng một võ sĩ. Và công bố hệ thống chấm điểm cùng luật clinch trước ngày thi đấu đầu tiên, để khán giả biết mình đang xem cái gì.

Một kỳ đại hội không cần phải hoàn hảo. Nó cần phải đọc được từ ngoài sàn. Trọng tài thổi còi, nhưng người hâm mộ mới là người chấm điểm cuối cùng.