Bi-a Việt Nam: Khi một chữ không đủ gọi tên bảy bộ môn

Trong một câu lạc bộ bi-a trên đường Nguyễn Thị Minh Khai, Quận 1, Thành phố Hồ Chí Minh, một viên bi đỏ nằm im ở góc bàn. Nó nằm im bốn giây. Không ai chạm cơ. Người cơ thủ đứng thẳng dậy, lùi lại nửa bước, rồi cúi xuống lần nữa. Đèn trên bàn hắt xuống một vệt sáng hình chữ nhật, và trong vệt sáng ấy, ba viên bi trắng, vàng, đỏ xếp thành một thế cờ mà mắt thường không đọc nổi. Khán giả quanh bàn không ai nói. Tiếng duy nhất là tiếng quạt trần và tiếng một chiếc xe máy ngoài phố. Rồi cây cơ hạ xuống, viên bi chủ chạy ba băng, chạm đúng viên đỏ thứ hai, và một cú ăn ba điểm hoàn tất trong im lặng. Cả khán phòng thở ra. Bốn giây ấy không xuất hiện trên bảng điện tử. Nó không nằm trong bất kỳ bản thống kê nào. Nhưng đó là nơi trận đấu thực sự diễn ra. Trận đấu thực sự bắt đầu từ khoảnh khắc viên bi ngừng lăn. Tôi đã ngồi rất nhiều buổi tối như thế, ở Nha Trang và ở Sài Gòn, để rồi nhận ra một điều mà càng viết tôi càng thấy nó quan trọng: chữ "bi-a" mà chúng ta dùng hằng ngày đang che giấu ít nhất bảy bộ môn khác nhau. Bảy bộ môn, bảy hệ thống luật, bảy bộ thuật ngữ, bảy cách tính điểm, và bảy cộng đồng người chơi gần như không nói cùng một ngôn ngữ. Khi truyền thông gọi tất cả là "bi-a", họ không đơn giản hóa. Họ xóa đi sự thật. Ở Việt Nam, một câu lạc bộ bi-a có thể là nơi ba nhóm người ngồi ba bàn khác nhau và chơi ba trò khác nhau, mà không ai trong số họ hiểu luật của bàn bên cạnh. Bàn carom ba băng nằm ở dãy trong, nơi hai cơ thủ lớn tuổi đánh những cú chạy băng dài như vẽ. Bàn pool tám lỗ nằm ở dãy ngoài, nơi nhóm sinh viên tranh nhau cú phá. Một chiếc bàn snooker nhỏ nằm sát tường, thường trống, vì rất ít người đủ kiên nhẫn để chơi một ván kéo dài bốn mươi phút cho một khung. Ba thế giới trong cùng một căn phòng, chia nhau bằng tiếng ồn và bằng ánh đèn. Đó là lý do tôi muốn viết bài này. Không phải để kể lại một trận đấu. Mà để đặt lên bàn một vấn đề mà truyền thông thể thao Việt Nam hiếm khi chạm tới: chúng ta đang nói về một môn thể thao, hay về một cái ô che bảy môn thể thao khác nhau? Bộ môn đầu tiên, và cũng là bộ môn mà Việt Nam thực sự có chỗ đứng trên bản đồ thế giới, là carom ba băng. Đây là dòng bi-a cổ điển, không có lỗ, chỉ có ba viên bi trên một mặt bàn trống và hai đường băng chạy quanh. Điểm số đến từ việc viên bi chủ phải chạm ít nhất ba băng trước khi chạm viên thứ ba. Cơ quan quản lý là Liên đoàn Billiards Thế giới, viết tắt UMB. Hệ thống giải đấu gồm World Cup tổ chức ở nhiều thành phố, và giải vô địch thế giới hằng năm. Thành phố Hồ Chí Minh từng nhiều lần đăng cai một chặng World Cup, và mỗi lần như thế, các cơ thủ hàng đầu châu Âu, Hàn Quốc, Thổ Nhĩ Kỳ lại bay sang đây. Người Việt Nam chơi carom ba băng giỏi đến mức nó trở thành một phần bản sắc. Trần Quyết Chiến, cơ thủ từng nằm trong nhóm dẫn đầu bảng xếp hạng UMB, là cái tên mà người hâm mộ trong nước nhắc tới với một niềm tự hào gần như thuộc về gia đình. Nhưng điều tôi muốn nhấn mạnh không phải là thành tích. Điều tôi muốn nhấn mạnh là: mọi kỹ thuật của carom ba băng — cách đọc băng, cách đặt ép-phê, cách tính hệ thống đường chạy — đều không tồn tại trong pool. Và ngược lại. Bộ môn thứ hai là pool chín bi, hay còn gọi là 9-ball. Đây là dòng phổ biến nhất trong các câu lạc bộ giải trí, và cũng là dòng xuất hiện nhiều nhất trên truyền hình quốc tế nhờ những giải đấu của Hiệp hội Cơ thủ Chuyên nghiệp Thế giới và các hệ thống thương mại như Mosconi Cup. Luật chơi đơn giản hơn carom: có lỗ, có mười viên bi, và người thắng là người đưa được viên số 9 vào lỗ đúng luật. Nhưng đằng sau vẻ đơn giản ấy là cả một hệ thống kỹ thuật riêng: cú phá bi, cú nhảy bi, cú đẩy bi, và nghệ thuật an toàn — đẩy đối thủ vào thế không thể đánh. Bộ môn thứ ba là pool tám bi. Khác với 9-ball, tám bi chia bàn thành hai nhóm, bi trơn và bi sọc, và người thắng phải dọn hết nhóm của mình trước khi đưa viên số 8 vào lỗ. Luật này tưởng chừng chỉ là một biến thể, nhưng nó thay đổi hoàn toàn chiến thuật: người chơi phải quản lý cả một nhóm bi, phải tính trước nhiều cú, và phải chọn thời điểm phá nhóm. Một cơ thủ 9-ball giỏi chưa chắc đã là một cơ thủ 8-ball giỏi. Bộ môn thứ tư, và là bộ môn đang lên nhanh nhất về mặt thương mại, là bi-a Trung Quốc, còn gọi là heyball. Đây là một dòng lai: bàn có tám lỗ như pool, nhưng luật chơi và kích thước bi theo chuẩn Trung Quốc, và quan trọng nhất, hệ thống giải đấu gắn với thị trường Trung Quốc. Một cơ thủ heyball có thể kiếm được số tiền thưởng mà một cơ thủ pool phương Tây chỉ mơ. Đây là điểm mà rất nhiều người hâm mộ Việt Nam không biết: có một dòng bi-a mà trung tâm quyền lực không nằm ở châu Âu hay châu Mỹ, mà nằm ở châu Á. Bộ môn thứ năm là snooker. Đây là dòng bi-a Anh quốc, chơi trên bàn lớn nhất, với nhiều bi nhất, và có lẽ là dòng đòi hỏi sự kiên nhẫn cao nhất. Giải vô địch thế giới snooker được tổ chức hằng năm tại nhà hát Crucible ở Sheffield, Anh — một địa điểm gần như linh thiêng với người hâm mộ. Thuật ngữ của snooker cũng riêng: cú ăn một trăm điểm được gọi là century, cú ăn tuyệt đối một trăm bốn mươi bảy điểm được gọi là maximum. Ở Việt Nam, snooker là một dòng ngách, nhưng nó tồn tại, và nó có một nhóm người chơi trung thành. Bộ môn thứ sáu là carom một băng và carom tự do, những dòng anh em của ba băng, chơi trên cùng mặt bàn nhưng với luật nhẹ hơn. Và bộ môn thứ bảy là pyramid Nga, một dòng gần như không có mặt ở Việt Nam nhưng thống trị ở Nga và các nước lân cận, với bộ bi nặng và luật khác biệt hoàn toàn. Tôi kể ra bảy dòng như thế không phải để làm các bạn choáng ngợp. Tôi kể ra để chứng minh một điều: khi một tờ báo viết "Việt Nam vô địch bi-a châu Á", câu đó gần như vô nghĩa nếu không nói rõ là bộ môn nào. Vô địch carom ba băng khác hoàn toàn với vô địch pool chín bi. Khác về đối thủ, khác về cách tập luyện, khác về tiền thưởng, và khác về cả số phận của vận động viên sau khi giải kết thúc. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi tại các câu lạc bộ ở Nha Trang và Sài Gòn, tôi nhận thấy một quy luật: người hâm mộ Việt Nam yêu carom ba băng vì nó giống một bài toán hình học, còn người hâm mộ trẻ yêu pool vì nó giống một trận đấu tốc độ. Hai nhóm này hiếm khi ngồi cùng một bàn. Và đó là một mất mát. Tôi học cách đọc trận đấu bằng những con số, nhưng chỉ khi chúng biết múa. Một con số như "tỷ lệ ăn điểm trung bình" trong carom ba băng có nghĩa là số điểm một cơ thủ ghi được trong mỗi lượt vào cơ. Một cơ thủ đẳng cấp thế giới có thể đạt tỷ lệ trên hai điểm mỗi lượt. Nhưng nếu bạn mang con số đó sang pool, nó trở nên vô nghĩa, vì pool không tính theo lượt mà tính theo viên bi vào lỗ. Cùng một từ "hiệu suất", hai ý nghĩa hoàn toàn khác nhau. Đó là lý do tại sao tôi nói rằng việc phân tích bi-a mà không xác định bộ môn là một việc bất khả thi về mặt phương pháp. Bạn không thể so sánh một cú ăn một trăm bốn mươi bảy điểm trong snooker với một chuỗi ăn điểm trong carom ba băng. Chúng thuộc hai vũ trụ kỹ thuật khác nhau. Chúng có hai hệ thống xếp hạng khác nhau. Chúng có hai cộng đồng người hâm mộ khác nhau. Và trên hết, chúng có hai định nghĩa khác nhau về chữ "giỏi". Tôi nhớ có lần một biên tập viên trẻ hỏi tôi: "Anh viết về bi-a, vậy anh thích nhất cơ thủ nào?". Tôi im lặng một lúc, rồi hỏi lại: "Bi-a nào?". Cậu ấy sững người. Cậu ấy chưa từng nghĩ rằng câu hỏi của mình thiếu một vế. Và tôi hiểu cậu ấy. Cả một nền truyền thông đã dạy chúng ta rằng bi-a là một thứ duy nhất. Có những cú ăn điểm không nằm ở bảng điện tử, mà nằm ở nhịp thở của khán đài. Khoảnh khắc một cơ thủ carom ba băng đứng thẳng dậy khỏi bàn sau một cú ăn mười điểm, khoảnh khắc ấy không được ghi lại bằng bất kỳ chỉ số nào. Nhưng nó là thứ khiến người ta quay lại câu lạc bộ vào tối hôm sau. Vậy nếu chữ "bi-a" che giấu bảy bộ môn, thì điều gì đang thực sự diễn ra trong làn sóng bi-a Việt Nam hiện nay? Tôi cho rằng có ba chuyển động song song, và chúng ta thường nhầm lẫn chúng với nhau. Chuyển động thứ nhất là sự trỗi dậy của carom ba băng như một môn thể thao có tổ chức chuyên nghiệp. Việt Nam có cơ thủ, có giải, có khán giả, và có cả những buổi livestream thu hút hàng chục nghìn người xem. Đây là nền tảng vững chắc nhất của chúng ta trên bản đồ quốc tế. Nhưng nó cũng là dòng ít được truyền thông đại chúng chú ý nhất, vì nó không ồn ào, không có những cú phá bi nảy lửa, và không phù hợp với những thước phim ngắn mười lăm giây. Chuyển động thứ hai là sự bùng nổ của pool như một môn giải trí. Các câu lạc bộ pool mọc lên ở mọi thành phố, thu hút giới trẻ, và tạo ra một tầng lớp người chơi mới. Nhưng phần lớn trong số đó chơi để giải trí, không phải để thi đấu. Khoảng cách giữa một người chơi pool giỏi ở câu lạc bộ và một cơ thủ pool chuyên nghiệp quốc tế là rất lớn, lớn hơn nhiều so với những gì người ngoài tưởng tượng. Chuyển động thứ ba là sự xuất hiện của bi-a Trung Quốc, heyball, như một cơ hội kinh tế. Một số cơ thủ Việt Nam đã bắt đầu nhìn sang dòng này vì tiền thưởng. Đây là một hiện tượng đáng chú ý, và nó cho thấy rằng "bi-a" không chỉ là chuyện kỹ thuật, mà còn là chuyện thị trường. Ba chuyển động này diễn ra cùng lúc, nhưng chúng không hề giống nhau. Và khi truyền thông gộp chúng lại dưới một chữ, chúng ta đánh mất khả năng hiểu điều gì đang thực sự xảy ra. Chúng ta khen ngợi "bi-a Việt Nam phát triển" mà không biết rằng carom đang phát triển về chất, pool đang phát triển về lượng, và heyball đang phát triển về tiền. Đây là lúc tôi muốn đưa ra một góc nhìn phản trực giác. Điều mà tôi tin, và tin một cách mạnh mẽ sau nhiều năm ngồi trong các câu lạc bộ, là: chữ "bi-a" càng phổ biến, thì từng bộ môn càng trở nên vô hình. Sự phổ biến của cái tên chung không mang lại lợi ích cho bộ môn cụ thể nào. Nó chỉ mang lại lợi ích cho những ai muốn bán một hình ảnh chung, một cảm giác chung, một thứ dễ tiêu thụ. Hãy thử nghĩ mà xem. Khi bạn đọc một tiêu đề rằng một cơ thủ Việt Nam vô địch một giải bi-a quốc tế, bạn có biết đó là carom, pool, hay snooker không? Nếu không, bạn không thể đánh giá được tầm vóc của thành tích đó. Vô địch một giải pool khu vực và vô địch một chặng World Cup carom ba băng là hai chiến công ở hai đẳng cấp hoàn toàn khác nhau, nhưng trên mặt báo chúng có thể trông giống hệt nhau. Điểm mù của ký ức tập thể nằm ở đây: chúng ta nhớ một cái tên, chúng ta nhớ một khoảnh khắc, nhưng chúng ta quên mất bộ môn. Chúng ta quên rằng đằng sau mỗi bộ môn là một hệ thống đào tạo khác nhau, một nguồn kinh phí khác nhau, một cơ hội nghề nghiệp khác nhau. Và khi chúng ta quên điều đó, chúng ta không thể đòi hỏi đúng điều cho từng bộ môn. Tôi không viết về những cú ăn điểm. Tôi viết về những gì chúng che giấu. Và thứ mà một cú ăn điểm carom ba băng che giấu là hàng nghìn giờ tập luyện trong một căn phòng không có khán giả, với một người thầy, và một cuốn sổ ghi chép những con số về đường băng. Thứ mà một cú phá bi pool che giấu là một tuổi trẻ đánh đổi giữa câu lạc bộ và lớp học. Tôi nghĩ về điều này mỗi khi thấy một cơ thủ trẻ ngồi một mình trước bàn, lặp đi lặp lại một cú đánh trong im lặng. Cậu ấy không biết rằng mình đang đứng ở giao lộ của một chữ và bảy con đường. Cậu ấy chỉ biết rằng viên bi chưa vào đúng chỗ, và cậu ấy phải làm lại. Vậy chúng ta nên làm gì với nhận thức này? Trước hết, khi nói về bi-a, hãy gọi tên bộ môn. Đây là một thay đổi nhỏ nhưng có sức mạnh lớn. Nó buộc người viết phải hiểu điều mình đang viết, và nó buộc người đọc phải phân biệt điều mình đang đọc. Một tờ báo nói "vô địch carom ba băng châu Á" trung thực hơn nhiều so với một tờ báo nói "vô địch bi-a châu Á". Thứ hai, khi đánh giá một thành tích, hãy đặt nó vào đúng hệ thống. Một chức vô địch chỉ có ý nghĩa khi ta biết nó thuộc hệ thống nào, có bao nhiêu đối thủ, và đối thủ ở đẳng cấp nào. Đây là nguyên tắc cơ bản của mọi phân tích thể thao, nhưng chúng ta thường bỏ qua nó vì sự tiện lợi của một cái tên chung. Thứ ba, hãy nhìn vào dòng chảy kinh tế đằng sau mỗi bộ môn. Tiền chảy về đâu, tương lai nằm ở đó. Và hiện nay, tiền đang chảy về hai hướng rất khác nhau: về phương Tây trong hệ thống pool và snooker truyền thống, và về châu Á trong hệ thống bi-a Trung Quốc. Việt Nam nằm ở điểm giao của hai dòng chảy này, và đó vừa là cơ hội, vừa là thách thức. Tôi không có câu trả lời cuối cùng cho câu hỏi làm thế nào để phát triển bi-a Việt Nam. Không ai có. Nhưng tôi biết một điều chắc chắn: chúng ta không thể phát triển một thứ mà chúng ta không gọi đúng tên. Bảy bộ môn cần bảy chiến lược. Bảy bộ môn cần bảy cách nhìn. Và một chữ không thể chứa đựng bảy số phận. Khi tôi rời câu lạc bộ đêm hôm đó, viên bi đỏ đã nằm lại trong lỗ. Không ai nhớ nó đã chạy bao nhiêu băng. Không ai ghi lại bốn giây im lặng. Nhưng người cơ thủ thì nhớ. Và có lẽ, đó là tất cả những gì một bộ môn cần để tồn tại: một người nhớ đúng tên của nó. Kết luận mà tôi muốn để lại không phải là một lời tổng kết, mà là một cách nhìn mới cho người viết trẻ đang chuẩn bị ngồi xuống và kể lại một trận bi-a. Trước khi viết câu đầu tiên, hãy tự hỏi: đây là bộ môn nào, hệ thống nào, và khoảnh khắc nào sẽ còn lại sau khi bảng điểm bị lãng quên. Nếu bạn trả lời được ba câu hỏi đó, bạn đã đi trước phần lớn những người đang viết về bi-a hôm nay.