Tuyển nữ Việt Nam rút bài học trước trận gặp Nhật Bản: Giữ hiệu số, giữ niềm tin

Buổi tập hôm sau trận ra quân kết thúc muộn hơn dự kiến. Trên sân phụ ở Iwata, đèn cao áp tắt dần theo từng khu vực, chỉ còn một nhóm nhỏ níu lại. Một cầu thủ trẻ đặt bóng ở rìa vòng cấm rồi sút vào khung thành không người, lặp đi lặp lại động tác mà cả trận hôm trước cô không làm đúng lúc. Tiếng bóng đập vào lưới khô, đều, buồn như nhịp đếm. Sau hơn nửa thế kỷ ngồi đủ mọi khán đài từ nước Anh sang châu Á, tôi vẫn tin những buổi tập không ai chứng kiến mới là nơi số phận một đội bóng được đúc nên, chứ không phải ở những dòng tít buổi sáng. Đội tuyển nữ Việt Nam thua Đài Bắc Trung Hoa 1-2 trong trận ra quân ngày 14 tháng 9. Bàn gỡ đến ở những phút cuối, sau khi huấn luyện viên Hoàng Văn Phúc tung vào sân một loạt cầu thủ trẻ. Trận kế tiếp là Nhật Bản, đội chủ nhà, vào ngày 17 tháng 9. Lần gần nhất hai đội chạm mặt ở một giải châu lục, cách biệt là bốn bàn không gỡ. Thể thức năm nay gồm 12 đội chia thành ba bảng; hai đội đứng đầu mỗi bảng cùng hai đội xếp thứ ba có thành tích tốt nhất giành vé vào tứ kết. Cách sắp xếp ấy biến trận gặp Nhật Bản thành một loại trận đấu khác về bản chất. Nó không còn là trận để thắng, mà là trận để giữ: giữ hiệu số, giữ thể lực, giữ lấy cơ hội đi tiếp qua cửa hẹp nhất. Một lưu ý về nguồn tin, và tôi nói điều này với tư cách người làm báo chứ không phải người cổ vũ. Phần lớn dữ kiện của bản tin gốc — tỷ số, lịch thi đấu, thể thức — không được ghi rõ xuất xứ. Phần được trích dẫn trực tiếp chỉ đến từ một cầu thủ. Tôi giữ nguyên các dữ kiện như chúng được công bố, nhưng người đọc nên đối chiếu lại với báo cáo chính thức của ban tổ chức trước khi xem đó là nền tảng cho bất kỳ kết luận nào. Nói với truyền thông sau trận, tiền vệ Ngân Thị Vạn Sự không giấu tiếc nuối. Cô kể đội có nhiều cơ hội nhưng không thể chuyển hóa thành bàn thắng, rằng toàn đội đã chơi hết sức, và rằng cả nhóm đã ngồi lại xem băng hình để cùng nhau mổ xẻ từng tình huống. Cô cũng nhắc đến việc mình vẫn là cầu thủ trẻ, nhận được nhiều điều bổ ích từ các đàn chị, và mong xây dựng được sự gắn kết trong đội. Cách nói ấy đáng được lắng nghe kỹ hơn vẻ ngoài của nó. Một dây chuyền chuyển giao thế hệ đang vận hành thật, bằng số phút thi đấu chứ không bằng khẩu hiệu. Ở những đội bóng đang chuyển giao, người đóng vai cầu nối quan trọng không kém người ghi bàn: Vạn Sự đã chơi trọn vẹn trận gặp Đài Bắc Trung Hoa, đủ uy tín để nói thay nhóm cầu thủ mới, và đủ trưởng thành để chuyển tiếp thông điệp từ các đàn chị ra bên ngoài. Đọc kỹ những gì cô nói, chẩn đoán hiện ra khá rõ: vấn đề của Việt Nam nằm ở khâu dứt điểm, không nằm ở khâu tạo cơ hội. Hai căn bệnh này khác nhau, và chúng cần hai liều thuốc khác nhau. Đội bóng không tạo được cơ hội phải thay cấu trúc. Đội bóng tạo được cơ hội mà không ghi bàn phải thay cách ra quyết định trong hai mươi mét cuối cùng — chọn cú chạm, chọn góc sút, chọn nhịp. Việc bàn thắng danh dự đến ở những phút cuối, sau khi một loạt cầu thủ trẻ vào sân, mở ra nhiều cách giải thích hơn là một. Có thể đó là dấu hiệu của đội bóng khởi động chậm, để nhịp trận đấu trôi qua trước khi kịp nắm lấy. Cũng có thể đó là hệ quả của việc đối phương chùng xuống khi đã dẫn trước hai bàn, nhường lại khoảng trống vốn không hề tồn tại trong hiệp một. Và cũng có thể là khả năng thứ ba: các cầu thủ trẻ vào sân với tâm lý không còn gì để mất, và sự giải phóng ấy tạo ra thứ bóng đá mà đội hình xuất phát không dám chơi. Bản tin không cung cấp dữ liệu để phân xử. Không có số lần dứt điểm, không có bàn thắng kỳ vọng, không có thời lượng kiểm soát bóng, không có chỉ số pressing. Trong khoảng trống đó, ký ức tập thể có xu hướng tự lấp đầy bằng phiên bản câu chuyện dễ chịu nhất. Đó là bản năng con người, và cũng là điểm yếu của mọi cuộc tự kiểm điểm mà không có băng ghi hình đặt cạnh bảng số liệu. Nhật Bản là cấp độ khác. Đội chủ nhà chơi thứ bóng đá kiểm soát có cấu trúc, ban bật ngắn ở trung tuyến, pressing theo khối và luân chuyển bóng đủ nhanh để kéo giãn bất kỳ hàng phòng ngự nào thiếu tổ chức. Trong những lần đối đầu gần đây với các đội thuộc nhóm dẫn đầu châu lục, Việt Nam thường dựng khối phòng ngự thấp — nghĩa là cả đội lùi sâu về phần sân nhà, giữ cự ly giữa các tuyến, nhường quyền kiểm soát bóng và trông chờ vào những khoảnh khắc chuyển đổi trạng thái để phản công. Chiến thuật ấy không sai. Với một đội ở nhóm hai, nhóm ba châu lục, đó là cách duy nhất để trận đấu không vỡ ra trong hai mươi phút đầu. Nhưng nó có một điểm chết: nó chỉ chống được sai số khi toàn bộ mười một người giữ được kỷ luật trong chín mươi phút, và khi đội không phải trả giá cho bất kỳ sai sót đơn lẻ nào. Mục tiêu thực tế của trận ngày 17 tháng 9 vì thế không phải là điểm số. Nó là hiệu số. Trong một thể thức cho phép hai đội thứ ba tốt nhất đi tiếp, số bàn thua quan trọng ngang số bàn thắng, và có khi hơn. Một thất bại 0-1 có giá trị khác hẳn một thất bại 0-4 khi ban tổ chức ngồi so bảng phụ. Cả đội biết điều đó. Huấn luyện viên Hoàng Văn Phúc biết điều đó. Vấn đề nằm ở chỗ khi bạn bước vào sân với mục tiêu hạn chế thay vì mục tiêu chiến thắng, bạn phải làm một việc rất khó: giữ được sự tập trung trong trạng thái không có phần thưởng nào ở phía trước. Điểm mù nằm ở chỗ khác, và tôi muốn nói thẳng. Câu chuyện “chúng tôi có nhiều cơ hội nhưng không tận dụng được” là một câu chuyện thật, nhưng nó cũng là câu chuyện an toàn nhất mà một đội bóng vừa thua có thể kể. Nó đặt trách nhiệm lên may mắn và lên khâu hoàn thiện cá nhân, thay vì lên cấu trúc trận đấu. Nó khiến người nghe cảm thấy đội không hề kém hơn đối thủ. Và nó không giải thích được vì sao đội phải chờ đến khi bị dẫn hai bàn mới tạo ra được những cơ hội ấy. Bài học thật của trận Đài Bắc Trung Hoa không phải là “sút tốt hơn”. Bài học thật là: nếu Việt Nam cần đến sự liều lĩnh của một thế trận đã mất mới chơi được thứ bóng đá của mình, thì thứ bóng đá đó chưa phải là bản sắc, mà mới chỉ là phản ứng. Rủi ro thứ hai nằm ở sự đối lập giữa hai lựa chọn. Dựng khối phòng ngự thấp trước Nhật Bản để bảo toàn hiệu số là hợp lý. Nhưng bảo toàn hiệu số cũng có nghĩa là giao toàn bộ thế trận cho đối phương, và khi đối phương đủ giỏi để tìm ra khe hở ở phút thứ sáu mươi, mục tiêu thua ít rất dễ trôi thành thua nhiều — bởi lúc ấy đội không còn thói quen phản ứng. Có một điều nữa mà bảng xếp hạng không nói ra. Suất thứ ba tốt nhất được quyết định bằng so sánh giữa các bảng. Nghĩa là một phần vận mệnh của Việt Nam nằm ngoài tầm kiểm soát của chính đội, trong kết quả của những trận đấu không liên quan. Đội có thể làm mọi thứ đúng và vẫn bị loại vì một trận đấu ở bảng khác. Biết điều đó để làm gì? Để không đặt cược tâm lý vào những thứ mình không điều khiển được, và để chuẩn bị cho một viễn cảnh mà kết quả tốt nhất vẫn không đủ. Cũng có một câu trong bản tin gốc đáng được đọc chậm lại: mục tiêu là có được kết quả tốt hơn những lần trước. So với thất bại 0-4 ở lần gặp gần nhất, tiêu chuẩn ấy nghe rất khiêm tốn. Nhưng nó cũng là một cách neo kỳ vọng: nó định nghĩa thành công bằng sự cải thiện thay vì bằng chiến thắng. Với một đội đang chuẩn bị gặp đội mạnh nhất bảng, đó là cách nói thông minh và trung thực. Nhưng tôi muốn nói một điều ngược chiều với chính sự hoài nghi vừa rồi, vì sự trung thực không có nghĩa là chỉ nhìn thấy mặt tối. Việc tung một loạt cầu thủ trẻ vào sân ở một trận chính thức mà kết quả có ý nghĩa sống còn là quyết định không hề dễ. Rất nhiều đội ở vị thế của Việt Nam sẽ chọn phương án an toàn: giữ nguyên đội hình giàu kinh nghiệm, đá đủ chặt, giành lấy một điểm hoặc ít nhất là thua trong danh dự, rồi về nước với một câu chuyện gọn gàng. Chọn cách khác nghĩa là chấp nhận để thế hệ kế tiếp trả học phí bằng chính kết quả của mình. Loại quyết định ấy hiếm khi trả cổ tức trong một giải đấu. Nó trả cổ tức trong một chu kỳ bốn năm, ở những trận mà hôm nay chưa ai xem. Mỗi lần bóng đá nữ Việt Nam đứng trước một đội thuộc nhóm dẫn đầu châu lục, đội còn được đo lại khoảng cách bằng một thước đo không thể mua: đối đầu trực tiếp. Không buổi họp báo nào thay được trải nghiệm ấy, và không khoản tiền nào rút ngắn được nó. Ở Hà Nội, một cổ động viên ngoài năm mươi tuổi nói với tôi qua điện thoại rằng bà vẫn sẽ thức xem, không phải vì tin vào một chiến thắng, mà vì “đội này chưa bao giờ bỏ cuộc giữa chừng, và điều đó đáng để thức”. Bà không nhớ đội đã sút bao nhiêu lần. Bà nhớ cách các cầu thủ đứng dậy sau mỗi bàn thua. Trái bóng không nhớ ai từng sút, chỉ nhớ những cung bậc cảm xúc quanh nó. Và trong câu chuyện này, điều đáng nhớ nhất không nằm ở tỷ số ngày 14 tháng 9, mà ở chỗ một cầu thủ trẻ đứng ra nói thay cả đội, nhận trách nhiệm, rồi kể về những gì các đàn chị truyền lại. Thế hệ này truyền cho thế hệ sau không phải kỹ thuật, mà là cách đứng lên sau bàn thua. Trận gặp Nhật Bản sẽ cho chúng ta biết liệu Việt Nam đã học được điều đó chưa — và nó sẽ không trả lời bằng số bàn ghi được, mà bằng cách đội phản ứng ở phút thứ bảy mươi lăm, khi chân đã mỏng và mục tiêu đã trôi xa. Một đội bóng có thể thua một trận, thậm chí thua bốn bàn. Thứ không thể lấy lại được là lòng tin của người ngồi ngoài khán đài. Liệu tối ngày 17 tháng 9, sau tiếng còi mãn cuộc, người ta có còn lý do để ngồi lại?